رضا علیاصل، راهنمای گردشگری، پژوهشگر و کارشناس ثبت میراث طبیعی، در گفتوگو با خبرنگار میراثآریا با تأکید بر نقش تعیینکننده طبیعت و اقلیم در شکلگیری تمدن قم گفت: جغرافیای تمدنی این استان بهشدت تحت تأثیر پدیدههای زمینریختشناسی، منابع آب، رودخانه قمرود، گسلها و پهنههای کویری شکل گرفته و برای بازخوانی این جغرافیا باید پیوند میان طبیعت، انسان و تاریخ را مورد توجه قرار داد.
او اظهار کرد: اگر بخواهیم نقش طبیعت و اقلیم را در شکلگیری سکونتگاهها، مسیرهای ارتباطی و جریان تمدنی قم بررسی کنیم، باید به این نکته توجه داشته باشیم که شکلگیری سکونتگاهها و مدنیت در ایران تا حد زیادی تابع پدیدههای ژئومورفولوژیک بوده است.
علیاصل افزود: قم نیز از این قاعده مستثنا نیست و در این منطقه ارتباط میان پدیدههای طبیعی و شکلگیری سکونتگاهها کاملاً قابل مشاهده است. برای نمونه، روستاهای پیرامون حوض سلطان در ارتباط با ساختارهای طبیعی منطقه شکل گرفتهاند و حتی شهر قم نیز در مجاورت گسلهایی قرار گرفته که در تأمین منابع آب و حاصلخیزی خاک نقش داشتهاند.
او ادامه داد: قمرود نیز بهعنوان یک عنصر طبیعی مهم، بستری برای شکلگیری سکونت، کشاورزی و توسعه شهر فراهم کرده است. بنابراین میتوان گفت در شکل اصیل و تاریخی شهر، فرآیندهای زمینریختشناسی تا حد زیادی جریان مدنیت را هدایت کردهاند؛ هرچند در الگوهای جدید توسعه شهری، این ارتباط تا حد زیادی کمرنگ شده است.
هویت قم فراتر از حرم و بناهای تاریخی است
این پژوهشگر با بیان اینکه هویت قم نباید صرفاً در شهر حرم و میراث تاریخی آن خلاصه شود، گفت: کویر، کوهستان، رودخانه، دریاچه نمک و پهنههای طبیعی پیرامون قم، بخش مهمی از هویت تمدنی این منطقه را شکل دادهاند.
او افزود: حتی در معماری سنتی قم میتوان تأثیر اقلیم را بهوضوح مشاهده کرد. معماری درونگرا و شکلگیری خانهها با حیاط مرکزی، همانند آنچه در شهرهایی مانند کاشان و یزد مشاهده میشود، پاسخی هوشمندانه به شرایط گرم و خشک منطقه بوده است.
علیاصل درباره نقش قمرود در شکلگیری تمدن قم نیز اظهار کرد: قم در پهنه بیابانی مرکزی ایران قرار گرفته و همواره با محدودیت منابع آب مواجه بوده است. قمرود در حوزه آبریز خود بستری مناسب برای شکلگیری سکونتگاهها، زمینهای کشاورزی و توسعه شهری فراهم کرده و یکی از عناصر مهم در شکلگیری تمدن منطقه بوده است.
دریاچه نمک؛ روایتگر میلیونها سال تاریخ زمین
او در ادامه با تأکید بر ارزش میراث طبیعی دریاچههای نمکی و کویرهای قم گفت: دریاچههای نمک و کویرهای واقعی را باید با اطمینان در زمره میراث طبیعی سرزمین قرار داد، زیرا شکلگیری آنها حاصل فرآیندهای پیچیده و چندمیلیونساله زمینشناختی است.
این کارشناس ثبت میراث طبیعی افزود: وقتی به یک دریاچه نمک نگاه میکنیم، در واقع با نتیجه فرآیندهایی مواجه هستیم که در دورههای مختلف زمینشناسی رخ دادهاند. این پهنهها روایتگر دورههای خاصی از تاریخ زمین هستند و به همین دلیل ارزش ثبت بهعنوان میراث طبیعی را دارند.
او گفت: دریاچه نمک قم به ثبت رسیده و برای حوض سلطان نیز اقداماتی در زمینه ثبت در حال انجام است.
قنات و آبانبار؛ میراث سازگاری هوشمندانه با اقلیم
علیاصل با اشاره به تأثیر اقلیم خشک قم بر شیوه زندگی مردم بیان کرد: یکی از مفاهیم مهم در معماری و فرهنگ مناطق خشک ایران، «سازگاری هوشمندانه» با اقلیم است؛ مردم در گذشته تلاش میکردند با شناخت شرایط طبیعی، الگوهای سکونت، معماری، کشاورزی و مدیریت آب خود را با محیط هماهنگ کنند.
او افزود: قنات، آبانبار، یخچال و دیگر سازههای مرتبط با آب، در حقیقت یک پکیج از الگوهای مدیریت منابع آب هستند که برای سازگاری با اقلیم خشک ایجاد شدهاند.
این پژوهشگر ادامه داد: در گذشته، مردم قم برای کشاورزی از گونههایی استفاده میکردند که با شرایط اقلیمی منطقه سازگار بودند و در مدیریت منابع آب نیز بیشتر به روشهایی مانند قنات متکی بودند. این الگوها نشاندهنده نوعی مدیریت متناسب با ظرفیت محیط بود.
او با انتقاد از برخی الگوهای کنونی مدیریت منابع آب گفت: امروز با کاهش منابع آب و تغییر الگوهای مدیریتی، وضعیت منابع آبی قم بهشدت نگرانکننده شده است و انتقال آب از خارج استان نیز لزوماً نمیتواند تضمینی برای حل پایدار مسئله آب در بلندمدت باشد.
ثبت ۳۰ اثر طبیعی در قم
علیاصل درباره ظرفیتهای میراث طبیعی قم گفت: این استان به دلیل برخورداری از تنوع پدیدههای زمینشناختی، زیستی و طبیعی، ظرفیت قابلتوجهی در حوزه میراث طبیعی دارد.
او اظهار کرد: تاکنون حدود ۳۰ اثر طبیعی در قم به ثبت رسیده و حدود ۱۰ پرونده دیگر نیز در دست پیگیری است.
این کارشناس ثبت میراث طبیعی افزود: تالابها، کوه دوبرادران، گنبد نمکی، درختان کهنسال و دیگر پدیدههای طبیعی، مجموعه متنوعی از میراث طبیعی قم را تشکیل میدهند. در پروندههای جدید نیز پدیدههایی مانند سیرک یخچالی سلفچگان و دایکهای اتوبان قم ـ تهران مورد توجه قرار گرفتهاند.
او توضیح داد: برخی از این دایکها در واقع ستونها و ساختارهای نفوذی مواد مذاب هستند که در گذشته به سطح زمین نزدیک شده و در اثر فرسایش آشکار شدهاند و از منظر میراث زمینشناختی ارزشمند هستند.
علیاصل همچنین با اشاره به درختان کهنسال قم گفت: برخی درختان کهنسال در روستاها، مانند چنارها و سروهای کهنسال، علاوه بر ارزش طبیعی، ارزش فرهنگی نیز دارند؛ زیرا مردم منطقه در دورههای تاریخی آنها را کاشتهاند و این درختان پس از ۶۰۰، ۷۰۰ یا حتی ۸۰۰ سال به بخشی از حافظه فرهنگی جامعه تبدیل شدهاند. بنابراین میتوان از مفهوم «میراث طبیعی ـ فرهنگی» برای معرفی آنها استفاده کرد.
برداشت بیرویه آب، مهمترین تهدید برای قم
این پژوهشگر، برداشت بیرویه از منابع آب را یکی از مهمترین تهدیدهای پیش روی جغرافیای طبیعی قم دانست و گفت: فرونشست زمین در قم بسیار جدی است و در کنار آن، بارگذاری جمعیتی، توسعه نامتناسب و آلودگی منابع آب، فشار زیادی بر سرزمین وارد کرده است.
او افزود: تعدد شهرکهای صنعتی و رعایت نشدن الزامات زیستمحیطی در برخی موارد، میتواند منابع آب را آلوده کند. چرای دام بیش از ظرفیت نیز در مناطقی که کانونهای ریزگرد هستند، به پوشش گیاهی آسیب میزند و شرایط را دشوارتر میکند.
علیاصل هشدار داد: اگر این روند ادامه پیدا کند، ممکن است در چند دهه آینده قم با شرایطی مواجه شود که حتی توان میزبانی از جمعیت کنونی را نداشته باشد. تخلیه برخی روستاهای محدوده مسیله نمونهای از این وضعیت است و میتواند هشداری برای آینده باشد.
خشک شدن تالابها، تهدیدی فرامنطقهای
او درباره پیامدهای تغییر وضعیت تالابها گفت: خشک شدن تالابها فقط یک مسئله محلی نیست. وقتی یک تالاب از بین میرود، پوشش گیاهی نیز آسیب میبیند و خاک بدون عوامل تثبیتکننده باقی میماند؛ در نتیجه زمینه برای شکلگیری کانونهای ریزگرد فراهم میشود.
علیاصل افزود: آثار این اتفاق میتواند بر معیشت و سلامت مردم قم و حتی استانهای اطراف از جمله تهران، اصفهان، مرکزی و سمنان تأثیر بگذارد.
ضرورت تدوین اطلس میراث طبیعی ـ فرهنگی قم
او تهیه «اطلس میراث طبیعی ـ فرهنگی قم» را اقدامی ضروری برای بازخوانی جغرافیای تمدنی این استان دانست و اظهار کرد: قطعاً تولید محتوای جدی در این زمینه ضروری است و اطلس میتواند یکی از بهترین قالبها برای این کار باشد.
این پژوهشگر افزود: اطلس میتواند تصویری روشن از توانهای طبیعی، تاریخی و فرهنگی قم ارائه دهد و ارتباط میان این عناصر را برای مخاطبان آشکار کند؛ زیرا در قم طبیعت و فرهنگ ارتباط بسیار نزدیکی با یکدیگر دارند.
ظرفیتهای کمتر دیدهشده قم برای گردشگری
علیاصل با اشاره به ظرفیتهای کمتر شناختهشده قم در حوزه گردشگری گفت: حوض سلطان، گنبد نمکی، سیرک یخچالی سلفچگان، صخرههای فرسایشی، قناتها و تالابهایی که در فصل زمستان میزبان پرندگان مهاجر هستند، میتوانند در گردشگری طبیعی مورد استفاده قرار گیرند.
او افزود: مناطق دارای تنوع زیستی مانند حسینآباد نیز ظرفیت گردشگری دارند. پیش از این نیز گردشگران خارجی برای مشاهده چشماندازهای طبیعی به برخی از این مناطق برده میشدند و تجربه نشان داده است که طبیعت قم میتواند در کنار آثار تاریخی، یک بسته جذاب گردشگری ایجاد کند.
گردشگری طبیعی قم نیازمند حفاظت همزمان است
این راهنمای گردشگری درباره راهکار توسعه گردشگری طبیعی قم گفت: نخستین گام، تولید محتوای مناسب است تا مردم و گردشگران بدانند در این استان چه ظرفیتهایی وجود دارد؛ اما حتی مهمتر از تولید محتوا، مدیریت سایتهای گردشگری است.
او تأکید کرد: هدف نباید فقط جذب گردشگر باشد، بلکه باید حفاظت از سایت گردشگری نیز همزمان مورد توجه قرار گیرد تا امکان استفاده پایدار از آن وجود داشته باشد.
علیاصل با اشاره به گنبد نمکی قم گفت: این منطقه بهوضوح در معرض تخریب ناشی از حضور گردشگران قرار گرفته است. بنابراین اگر قرار است گردشگری در این مناطق توسعه پیدا کند، حفاظت باید همزمان با آن پیش برود.
«آب و تمدن»؛ محور پیشنهادی گردشگری قم
او درباره امکان طراحی مسیرهای موضوعی گردشگری در قم گفت: طراحی محورهایی مانند «آب و تمدن»، «کویر و زندگی»، «کوه و سکونت» کاملاً امکانپذیر است.
این پژوهشگر افزود: بخشی از شاهراه خراسان یا همان جاده ابریشم از قم عبور میکرده و کاروانسراهای متعددی در این مسیر وجود دارد. بنابراین میتوان عناصر طبیعی، تاریخی و فرهنگی را در قالب مسیرهای گردشگری به یکدیگر پیوند داد.
او گفت: اجرای چنین ایدههایی نیازمند عزم جدی، خلاقیت، تولید محتوا، برنامهریزی و مدیریت صحیح سایتهاست تا گردشگری به شکل پایدار توسعه پیدا کند.
کوه دوبرادران؛ ظرفیت مغفول ژئوتوریسم قم
علیاصل یکی از ظرفیتهای مغفول گردشگری قم را کوه دوبرادران دانست و گفت: این کوه که در محدوده پشت جمکران و نزدیک کوه خضر قرار دارد، از نظر زمینشناسی ظرفیت بسیار بالایی دارد و یک پکیج علمی جذاب را در خود جای داده است.
او افزود: این کوه در مباحث زمینشناسی اهمیت ویژهای دارد و حتی با عنوان رخنمونی از سازند قم مورد توجه قرار گرفته است، اما در گردشگری آنگونه که باید معرفی نشده است.
این پژوهشگر ادامه داد: گاهی تورهای زمینگردشگری از خارج استان به این منطقه آمدهاند، اما ظرفیت آن بسیار بیشتر از این است و حتی میتواند در آینده به ایده ایجاد یک ژئوپارک کمک کند.
او گفت: کوه دوبرادران در ادراک بصری و حافظه فرهنگی مردم قم نیز جایگاه ویژهای دارد و برخی مردم آن را «کوه نیایش» مینامند، اما این ظرفیت در روایت رسمی گردشگری چندان مورد توجه قرار نگرفته است.
توسعه قم باید با ظرفیت سرزمین هماهنگ باشد
علیاصل درباره نسبت توسعه شهری و صنعتی با حفاظت از چشماندازهای طبیعی گفت: نخستین موضوع، توجه جدی به سند آمایش سرزمین است. باید ببینیم قم اساساً چه ظرفیت و توان اکولوژیکی برای توسعه صنعت دارد.
او افزود: اگر ظرفیت توسعه وجود دارد، باید بر اساس برنامه ادامه پیدا کند، اما اگر ظرفیت سرزمین اجازه نمیدهد، باید در نقطهای توسعه متوقف شود و توجه بیشتری به حوزههایی مانند گردشگری معطوف شود.
«آب، بیابان و انسان»؛ سه مؤلفه هویت سرزمینی قم
این پژوهشگر در جمعبندی سخنان خود گفت: اگر بخواهیم سه مؤلفه اصلی برای تعریف هویت سرزمینی قم انتخاب کنیم، «آب، بیابان و انسان» سه مؤلفه بسیار معنادار هستند.
او افزود: این سه عنصر میتوانند ارتباط میان طبیعت و فرهنگ را در قم توضیح دهند؛ آبی که محدود بوده و باید مدیریت میشده، بیابانی که شرایط سختی برای زندگی ایجاد کرده و انسانی که با خلاقیت و سازگاری هوشمندانه توانسته در این محیط زندگی و تمدن ایجاد کند.
آموزش کودکان؛ نقطه آغاز حفاظت از میراث قم
علیاصل در پایان بر ضرورت توجه به نسل آینده تأکید کرد و گفت: اگر قرار است نسل آینده قم را فقط با بناها و آثار تاریخی معرفی نکنیم، باید از تولید محتوای تفسیری و متناسب با کودکان آغاز کنیم.
او اظهار کرد: کودکان باید بدانند هویت چیست، آب چه معنایی دارد، بیابان چیست، تلاش برای بقا و سازگاری با محیط یعنی چه و چرا صبر و مدیریت منابع در یک سرزمین بیابانی اهمیت دارد.
این راهنمای گردشگری و پژوهشگر افزود: نسل جدید تا حد زیادی با این مفاهیم بیگانه است و اگر قرار است حفاظت از میراث طبیعی و فرهنگی در آینده ادامه پیدا کند، باید این مفاهیم را از دوران کودکی بهدرستی به آنها آموزش داد.
انتهای پیام/
نظر شما